[[Wikipedio:Pagini revizinda|Revizo bezonata]]

'''Soviet-Uniono''', Sovietia, Uniono di Socialista Soviet-Republiki (''Soyuz Sovetskih Socialisticheskih Respublik, SSSR'') esis [[stato]] quo existis de [[1922]] til [[1991]]. Ol esis unesma komunista stato, en quo nur komunista partiso esis posibla. 

Soviet-Uniono jacis en [[Europa]] ed [[Azia]]. Chefurbo esis [[Moskva]]. Dum lua existo lua areo kreskis, ma omnatempe ol esis la maxim granda stato en [[mondo]]. Quar statala formacuri fondis Soviet-Uniono, ma, dum fino di lua existo, Soviet-Uniono konsistis ek 15 [[Sovieta-republiko|sovieta-republiki]]. Krulante ol havis areo de 22,4 milioni km<sup>2</sup>. Tatempe populeso esis plu kam 300 milioni.

Soviet-Uniono ed anke [[Ukrainia]] e [[Bielorusia]] esis membro di [[Unioninta Nacioni]]. Pluse Soviet-Uniono esis permanenta membro di Sekureso-Konsilero(?) di Unioninta Nacioni. Nuna federativa republiko di [[Rusia]] esas epigono di Soviet-Uniono.

==Ante Soviet-Uniono==
En [[Rusia]] [[Regnanto di Rusia|cari]] administris lando despotale. Dum regno di Nikolai 2ma populo ofte revoltis demandante plu demokratio e libereso. Quankam la caro ne voluntis igar chanji en la socio. En [[1906]] la populo revoltis ed igis caro fondar [[senato]], dumo, ma pokope la dumo perdis lua povo retroe a caro. Sociala ne-egaleso efektigis, ke extremista-sinistra idei ganis vasta suporto che povra populo.

Ye [[1914]] komencis [[unesma mondo-milito]], en quo anke Rusia patroprenis. La populo fatigeskis pro la milito ed esis nekontenta a caro. Revolucionala idei ardoris che soldati ed agrokultivisti. Ye [[1917]] en februaro la revoluciono explozis e la caro esis impulsita rezignar. La dumo e provizora rejimo da [[Kerenski, Aleksandr|Kerenski]] kaptis povo, ma ol prolongis la milito. La stando en lando permanis tensa ed en oktobro (segun anciena kalendaro, nun novembro) mikra grupo di komunisti kaptis povo. Pose l’ evento nomesis la Granda Oktobrala Revoluciono.

Revolucionero [[Vladimir Lenin]] e bolsheviki (komunisti) komencis administrar ma li recevis vasta rezisto. En Rusia interna milito sangoza inter le Reda (socialisti) e le Blanka (caristi) komencis. Parti ek anciena imperio di Rusia ([[Polonia]], [[Finlando]], [[Estonia]], [[Latvia]], [[Lituania]] ed [[Ukrainia]]) aspiris a nedependeso. La populi di naskinta stati partoprenis la milito en multa maniero: samatempe ca militi esis militi pro propra nedependeso e generale kontra sinistristi. En Rusia bolsheviki fondis [[Red-Armeo]] quo pos nemulta yari, en 1922, vinkis la Blanki e koalisinta povi.

==Unesma yari di Soviet-Uniono==
Rusia, Ukrainia, Bielorusia e soviet-republiki di Transkausia fondis ye [[30 di decembro]] en [[1922]] Soviet-Uniono, quo divenis unesma komunista stato en mondo. Ye [[1925]] unionis su anke [[Turkmenistan]] ed [[Uzbekistan]] e ye [[1929]] [[Tadjikistan]].

Lenin mortis ye [[1924]], ed on komencis administrar la stato kolegiale. Quankam reale [[Lev Trocki]] e [[Yosif Stalin]] kombatis pro povo. Trocki deziris extensar revoluciono en tota mondo ma Stalin pensis krear socialismo en un stato. Stalin vinkis la kontesto pro povo e finale Trocki esis exilita. Ganinte povo Stalin komencis administrar kom despoto.

Stalin modernigis l’ agrala stato. On socialigis l’ agrokultivo kreante sovhozi (di stato) e kolhozi (kolektivala). Ca ago efektigis famino en lando, e nulu savas, quante homi mortis pro hungro. Giganta centri industriala fondesis e lando urbizis. Stalin kreis totalitara(?) stato kun sekreta servo (NKVD, GPU, pose KGB). En Soviet-Uniono omna suspektis altru pro anti-sovieta ago. En paranoya atmosfero homi esis arestita e sendita a koncentreyi o simple exekutita. En arkipelago di koncetreyi (GULAG) multa homi mizeris multa yari. 

==Soviet-Uniono dum duesma mondomilito==
Ante [[duesma mondo-milito|mondomilito]] Soviet-Uniono demandis arei en lua westala landi ([[Finlando]], [[Estonia]], [[Latvia]], [[Lituania]]) por protektar su kontra nacista [[Germania]]. Mikra Baltika stati esis forcita donar a Soviet-Uniono bazi e portui, ma Finlando ne esis voluntario donar lua sulo a nepropra armeo. En autuno [[1939]] ([[30 di novembro]]) Soviet-Uniono atakis Finlando e [[Vintro-milito]] komencis. Pro l’ atako Soviet-Uniono esis exkomunikita ek la [[Ligo dil Nacioni]]. La milito duris til [[13 di marto]] [[1940]] ma Soviet-Uniono ne sucesis konquestar Finlando quo perdis c. 10 % ek lua sulo.

Soviet-Uniono e Germania subskribis pakto pri ne-atako, ma quankam Germania atakis en [[1941]] Soviet-Uniono. Finlando partoprenis la milito kontra Soviet-Uniono pro retroganar perdita sulo. En komenco Soviet-Uniono retretis, ma Stalin sucesis kolektar suficante forco por represar l’ invado e dum yaro [[1943]] la Fortuno translacis su en sovieta latero. Soviet-Uniono tre mizeris dum duesma mondomilito perdinte milioni de homi. La vinko en milito igis Soviet-Uniono mondala super-povo.

==Soviet-Uniono pos duesma mondomilito==
Pos [[duesma mondo-milito|mondomilito]] Soviet-Uniono expansis lua influenco en Est-[[Europa]]. [[Estonia]], [[Latvia]], [[Lituania]] e [[Moldova]] esis konektita a Soviet-Uniono kom sovieta republiki, e [[Polonia]], [[Chekoslovakia]], [[Hungaria]], [[Rumania]], [[Bulgaria]] ed estala parto di [[Est-Germania|Germania]] divenis pokope socialista stati sub Sovietiala komando. La skismo inter Ocidento ed Oriento profundeskis e [[kolda milito]] inter idei komencis.

Ye [[1953]] [[Yosif Stalin]] mortis. En komenco troiko (trio) Hrushchev–Malenkov–Molotov administris la stato, ma en 1958 [[Nikita Hrushchev]] esis elektita kom chefo di komunista partiso, e talamaniere, di stato. Ja [[1956]] Hrushchev revelabis la obskura e kruela latero di Stalin-ero. L’ atmosfero en lando divenis plu libera. Tekniko progresis en lando: Soviet-Uniono konstruktis propra atomala e hidrogenala bombo, e sendis unesma sputniko ([[satelito]]) aden [[kosmo]] ye [[1957]], unesma homo ye [[1961]]. Soviet-Uniono provokabis [[Usa]] en kontesto, e semblis, ke Soviet-Uniono esos vinkanto.

Quankam regresiva povi en lando esis nekontenta a Hrushchev. Li pensis, ke des-stalinizo da Hrushchev mustas finar, e nova chefo, [[Leonid Brejnev]] esis elektita. Dum regno di Brejnev la vivo en Soviet-Uniono esis sekura ma omna libera pensi esis konsiderita kom anti-sovieta. En mondo Soviet-Uniono ganis plu e plu autoritato e hegemonio vinkante en lua latero multa nova stati en [[Afrika]] ed [[Azia]]. Malgre suceso en mondo, l' ekonomio en Soviet-Uniono esis malada. Dum [[1970a yari]] Soviet-Uniono atingis en armala kontesto la nivelo di Usa.

==Finala tempo di Soviet-Uniono==
La [[1980a yari]] esis la finala fazo di Soviet-Uniono. Leonid Brejnev mortis ye [[1982]], e pos ilu esis kom chefo di stato kurte [[Yuri Andropov]] e [[Konstantin Chernenko]]. En [[1985]] yuna [[Mihail Gorbachov]] esis elektita. Il komprenis, ke homi bezonas libereso, ed il deziris altrigar – inter limiti di socialismo – la lando per nova politiko. Per perestroiko (nove-konstrukto) e glasnosto (klareso, transparenteso) ilu duktis la stato a nova voyo. La rezultato dil nova politiko ne esis quala Gorbachov expektis, pro ke sovieta homi e nacioni prenis povo en lua propra manui. Ye [[1987]] [[Boris Yelcin]] parolis en Centra Komitato di Partiso tre kuraje kontra partisala elito e korupteso di lando ganante suporto di populo ed auritato che homi.  

Ye [[1989]] senatani, insistanta novigi, vinkis l’ elekto. Ministi (exkavisti?) strikis e l’ ekonomiko falis en krizo. Omnaloke en Soviet-Uniono diversa nacioni komencis persekutar una altra. Hegemonio en Est-Europa esabis ja perdita e la [[Berlin-Muro]] krakis ye [[10 di novembro]].

Ye [[1990]] en [[Moskva]] 200.000 homi demandis altrigi e novigi en lando. [[Estonia]], [[Latvia]] e [[Lituania]] votis por lua nedependeso. Ye [[19 di agosto]] [[1991]] regresiva grupo kaptis povo, ma la kapto ne sucesis. Boris Yelcin kuraje agis kontra povo-kaptanti samatempe kam Gorbachov esis guardita en lua dacho (vilao) Krimeala. Pose Boris Yelcin esis elektita kom prezidanto di Rusia. En [[26 di decembro]] [[1991]] la chefi di [[Rusia]], [[Bielorusia]] ed [[Ukrainia]] rezolvis cesigar Soviet-Uniono e krear Komunumo(?) di Nedependanta Stati por ex-sovieta stati.

